Nhiều người vẫn nghĩ: “Chỉ có uống rượu bia nhiều mới bị bệnh gan”. Thực tế thì hoàn toàn ngược lại!
Tại Việt Nam, khoảng 20–25% người trưởng thành bị gan nhiễm mỡ (tăng từ ~10% lên mức này trong 10 năm qua), chủ yếu do thói quen ăn nhiều tinh bột, đồ ngọt, ít vận động và vòng eo ngày càng “phì đại” và >90% không do rượu. Đây chính là gan nhiễm mỡ không do rượu – tên mới trên toàn cầu là MASLD (gan nhiễm mỡ liên quan rối loạn chuyển hóa) và khi đã có viêm nặng thì gọi là MASH.
- Gan nhiễm mỡ MASLD và viêm gan do nhiễm mỡ MASH là gì?
- MASLD (trước đây gọi là NAFLD): tình trạng mỡ tích tụ trong gan do các yếu tố chuyển hóa như thừa cân, đường huyết cao, mỡ máu cao, huyết áp cao.
- MASH (trước đây gọi là NASH): khi gan không chỉ bị nhiễm mỡ mà còn bị viêm và có thể để lại sẹo (xơ gan). Đây là giai đoạn nghiêm trọng hơn, có thể tiến triển thành xơ gan, thậm chí ung thư gan nếu không kiểm soát tốt.
Nếu vừa bị gan nhiễm mỡ do chuyển hóa, vừa uống nhiều rượu bia thì gọi là MetALD (có cả hai nguyên nhân).
- Ai dễ bị Viêm gan do nhiễm mỡ?
Hơn 80–90% người bị Viêm gan do nhiễm mỡ có ít nhất một trong các yếu tố sau (thường là kết hợp nhiều yếu tố):
- Thừa cân, béo phì (đặc biệt béo bụng)
- Tiểu đường type 2 hoặc tiền đái tháo đường (kháng insulin)
- Mỡ máu cao (triglyceride cao, cholesterol xấu cao)
- Huyết áp cao
Bộ tứ trên được gọi là hội chứng chuyển hóa – “bộ đội” rất hay đi cùng nhau và cũng chính là nguyên nhân hàng đầu gây gan nhiễm mỡ nặng ở nước ta hiện nay.
- Triệu chứng thường gặp
Cực kỳ “âm thầm”! Hầu hết mọi người không có triệu chứng gì rõ ràng. Một số ít có thể thấy:
- Mệt mỏi kéo dài, người uể oải
- Đau tức nhẹ vùng dưới sườn phải (vùng gan)
- Đầy hơi, khó tiêu
Vì vậy, bệnh thường chỉ được phát hiện khi đi khám sức khỏe định kỳ hoặc xét nghiệm máu bất thường.
- Làm sao biết mình bị Viêm gan do nhiễm mỡ?
Bác sĩ sẽ làm một loạt xét nghiệm theo thứ tự sau:
- Xét nghiệm máu: men gan ALT, AST có thể tăng nhẹ hoặc tăng rõ, nhưng cũng có trường hợp men gan bình thường mặc dù gan đã bị viêm (MASH).
- Siêu âm bụng: thấy gan sáng (nhiễm mỡ), nhưng siêu âm không phân biệt được Gan nhiễm mỡ đơn thuần hay đã bị Viêm gan do nhiễm mỡ.
- Đo độ cứng gan (FibroScan): cách không xâm lấn, giúp biết gan đã bị xơ nhiều hay chưa.
- Sinh thiết gan (hiếm khi phải làm): chỉ định khi cần xác định chính xác mức độ viêm và xơ, hoặc nghi ngờ nguyên nhân khác (viêm gan virus, tự miễn…).
- Điều trị – Làm gì để gan khỏe lại?
Tin vui là: Viêm gan do nhiễm mỡ hoàn toàn có thể cải thiện và thậm chí trở về gần bình thường nếu chúng ta thay đổi lối sống đúng cách.
- A. Những việc cần làm ngay (quan trọng nhất)
- Giảm cân từ từ, bền vững
- Giảm 5–10% cân nặng → mỡ trong gan giảm rõ rệt.
- Tốt nhất giảm 0,5–1 kg/tuần (giảm nhanh quá lại hại gan).
- Kết hợp ăn uống lành mạnh + tập thể dục đều đặn 150 phút/tuần (đi bộ nhanh, đạp xe, bơi… đều được).
- Kiểm soát đường huyết, mỡ máu, huyết áp
- Uống thuốc đều nếu đã có tiểu đường, mỡ máu cao (các thuốc như statin thường an toàn và có lợi ích vượt trội, nhưng cần được bác sĩ theo dõi định kỳ).
- Ăn nhạt, giảm đồ chiên xào, hạn chế cơm trắng – bánh ngọt – nước ngọt.
- Hạn chế rượu bia hoàn toàn (rượu bia là “kẻ thù số 1” của gan đang bị viêm).
- Tiêm vắc-xin
- Viêm gan A, viêm gan B (nếu chưa có miễn dịch) để bảo vệ gan thêm.
- B. Thuốc men hiện nay
- Vitamin E (800 IU/ngày): đôi khi bác sĩ dùng cho người bị Viêm gan do nhiễm mỡ nặng, chưa tiểu đường. Tuy nhiên, với liều điều trị này cần được bác sĩ chuyên khoa kê đơn và theo dõi chặt chẽ, không tự ý sử dụng.
- Resmetirom: Thuốc mới được FDA phê duyệt 2024, đang thử nghiệm và chưa phổ biến ở Việt Nam.
- Một số thuốc điều trị tiểu đường (như pioglitazone, semaglutide) cũng giúp giảm mỡ gan rất tốt.
- Tiên lượng – Bệnh có nguy hiểm không?
- May mắn là đa số người bị Gan nhiễm mỡ đơn thuần sẽ không tiến triển nặng, tuổi thọ gần như người bình thường.
- Khoảng 10–25% người bị Viêm gan do nhiễm mỡ nếu không kiểm soát sẽ tiến triển thành xơ gan sau 10–20 năm, thậm chí ung thư gan.
Tin cực vui: Chỉ cần giảm cân + tập thể dục đều đặn, men gan có thể trở về bình thường trong 3–6 tháng, và nguy cơ xơ gan giảm đi rất nhiều!
Lời khuyên cuối cùng từ bác sĩ
Gan là cơ quan “hiền lành và biết ơn” nhất cơ thể. Chỉ cần chúng ta:
- Giảm được 5–7 kg (nếu thừa cân)
- Bỏ hoặc giảm hẳn rượu bia
- Tập thể dục đều, ăn nhiều rau – cá – ít tinh bột xấu
→ Gan sẽ có khả năng tự phục hồi rất lớn. Đây là nền tảng điều trị, có thể giúp giảm hoặc trì hoãn việc phải dùng thêm các thuốc đặc hiệu cho gan. Tuy nhiên, các thuốc điều trị bệnh nền như tiểu đường, mỡ máu vẫn cần được duy trì theo chỉ định.
Hãy đi khám định kỳ 6–12 tháng/lần (xét nghiệm máu, siêu âm) để theo dõi sát sao.
Chúc mọi người luôn có một lá gan khỏe mạnh!
Bs.TRẦN PHƯƠNG THẢO, USMLE Step 3, Chuyên khoa Nội tổng quát, Tiêu hóa Gan mật
