Bạn có bao giờ tự hỏi: “Thận mình còn khỏe không?” Hầu hết chúng ta chỉ để ý khi đã thấy phù chân, mệt lả, tiểu đêm nhiều lần… Lúc đó thường đã muộn! Hai con số đơn giản trong xét nghiệm máu – creatinin huyết thanh và eGFR – chính là “người thông tin” báo động sớm nhất cho sức khỏe thận của bạn.

1. Creatinin là gì? Tại sao nó lại quan trọng?

Creatinin là chất thải do cơ bắp tạo ra hàng ngày. Thận khỏe sẽ lọc sạch và thải nó qua nước tiểu. Khi thận bị tổn thương, creatinin “tắc” lại trong máu → nồng độ tăng lên.

• Giá trị creatinine được coi là bình thường khi nó nằm trong khoảng tham chiếu (reference range) được in trên tờ kết quả xét nghiệm của bạn. Khoảng này có thể khác nhau giữa các phòng xét nghiệm, nhưng nhìn chung thường dao động trong khoảng 60-110 µmol/L đối với nam và 45-90 µmol/L đối với nữ. Điều quan trọng nhất là so sánh kết quả của bạn với khoảng tham chiếu của nơi bạn làm xét nghiệm.
• Người già, người gầy cơ, phụ nữ mang thai… có thể thấp hơn một chút.

Nếu creatinin tăng nhẹ (ví dụ 120–150) mà bạn chưa thấy triệu chứng gì, đừng chủ quan! Đó có thể là dấu hiệu thận đang “kêu cứu” ở giai đoạn 2–3, vẫn còn cứu được.

2. eGFR – “Chỉ số vàng” đánh giá chức năng thận

eGFR (estimated Glomerular Filtration Rate) = độ lọc cầu thận ước tính. Đây là con số cho biết thận bạn đang lọc máu tốt đến mức nào (đơn vị mL/phút/1,73m²).

• ≥ 90: Chức năng thận bình thường (Giai đoạn 1 nếu có dấu hiệu tổn thương thận khác)
  • 60–89: Giảm nhẹ chức năng thận (Giai đoạn 2 nếu có dấu hiệu tổn thương thận khác). Ở người cao tuổi, đây có thể là sự suy giảm chức năng thận sinh lý.
  • 30–59: Suy thận mạn tính mức độ trung bình (Giai đoạn 3)
  • 15–29: Suy thận mạn tính nặng (Giai đoạn 4)
  • < 15: Suy thận giai đoạn cuối (Giai đoạn 5)

eGFR được tính tự động từ 3 thông số: creatinin máu, tuổi, giới tính và chủng tộc. Chỉ cần một que máu là biết ngay thận đang ở “vùng xanh, vàng hay đỏ”.

3. Mối liên hệ giữa creatinin và eGFR

Bạn có thể hình dung đơn giản thế này:

• Creatinin tăng → eGFR giảm (như nước thải ứ trong hệ thống ống lọc)
• Creatinin càng cao, eGFR càng thấp → thận càng “mệt”

Ví dụ thực tế của bác sĩ thường gặp: Người bệnh, nam giới, 58 tuổi, đi khám định kỳ thấy creatinin 135 µmol/L (hơi cao), eGFR 52 → phát hiện suy thận độ 3 do tiểu đường 6 năm. May nhờ phát hiện sớm, người bệnh kiểm soát đường huyết + huyết áp tốt, làm chậm đáng kể tiến triển của bệnh, sau 3 năm eGFR vẫn giữ được 48, chưa phải chạy thận.

4. Ai dễ bị suy thận mà không hay biết?

• Người bị tiểu đường, cao huyết áp lâu năm
• Người thừa cân, béo bụng
• Hút thuốc lá, uống rượu bia nhiều
• Gia đình có người bị bệnh thận
• Thường xuyên dùng thuốc giảm đau (nhóm NSAID), thuốc nam không rõ nguồn gốc

5. Làm gì để bảo vệ thận ngay từ hôm nay?

1. Uống đủ nước (1,5–2 lít/ngày, trừ trường hợp bác sĩ hạn chế)
2. Ăn nhạt (< 5g muối/ngày), giảm đồ chiên xào, nước ngọt
3. Kiểm soát tốt đường huyết (HbA1c < 7%) và huyết áp (< 130/80)
4. Tập thể dục đều đặn 30 phút/ngày
5. Khám sức khỏe định kỳ 6–12 tháng/lần, làm xét nghiệm creatinin + eGFR dù chưa thấy mệt

Lời kết

Thận không lên tiếng khi bị đau, nó chỉ “âm thầm” suy yếu. Chỉ số creatinin và eGFR chính là “tiếng nói” thay cho thận. Đừng đợi đến khi tiểu ít, phù nề, thở mệt mới vội vàng đi khám. Một lần xét nghiệm máu có thể giúp bạn tiết kiệm chi phí chạy thận nhân tạo cao vời vợi và giữ được cuộc sống khỏe mạnh thêm 10–20 năm. Thận khỏe – Cuộc sống mới trọn vẹn!

Bs. TRẦN PHƯƠNG THẢO, USMLE Step 3, chuyên khoa Nội tổng quát, Tiêu hóa Gan mật.