Sỏi mật là bệnh lý có sỏi trong hệ thống dẫn mật, phổ biến nhất là sỏi túi mật. Đây là một bệnh lý rất phổ biến trên thế giới và cũng là bệnh thường gặp tại Việt Nam. Việc hiểu rõ về bệnh sẽ giúp chúng ta phát hiện sớm, điều trị kịp thời và phòng ngừa hiệu quả.

Túi mật: ‘Nhà điều phối’ thông minh cho hệ tiêu hóa

Túi mật là một cơ quan nhỏ hình quả lê, dài khoảng 7–12 cm, nằm sát dưới gan, ở vùng bụng trên bên phải. Nhiệm vụ chính của túi mật bao gồm:

• Dự trữ và cô đặc dịch mật do gan sản xuất liên tục.
• Khi chúng ta ăn (đặc biệt là thức ăn chứa nhiều chất béo), túi mật co bóp để đẩy dịch mật xuống ruột non, giúp tiêu hóa chất béo và hấp thu các vitamin tan trong mỡ (A, D, E, K).

Sỏi mật hình thành từ đâu? Có mấy loại sỏi?

Sỏi mật là những viên “đá” rắn hình thành từ các thành phần trong dịch mật, nằm trong túi mật hoặc đường mật. Kích thước có thể từ vài mm đến 3–4 cm, hiếm khi to hơn quả trứng chim cút. Tại Việt Nam, có 2 loại sỏi mật chính:

1. Sỏi cholesterol (chiếm đa số): màu vàng hoặc trắng, thường gặp ở người béo phì, phụ nữ, người giảm cân nhanh.
2. Sỏi sắc tố mật (ít phổ biến hơn): màu đen hoặc nâu, thường gặp ở người bị tan máu bẩm sinh, xơ gan, nhiễm trùng đường mật kéo dài.
3. Sỏi hỗn hợp: là dạng phổ biến, kết hợp cả cholesterol và sắc tố mật.

Bạn có thuộc nhóm nguy cơ cao? Hãy kiểm tra ngay!

Nhóm nguy cơ cao bao gồm:

• Phụ nữ (nguy cơ cao gấp 2–3 lần nam giới)
• Tuổi trên 40
• Béo phì (đặc biệt béo bụng)
• Đã từng sinh đẻ nhiều lần
• Có người thân ruột thịt (bố mẹ, anh chị em) bị sỏi mật

Các yếu tố nguy cơ khác thường gặp ở người Việt:

• Giảm cân quá nhanh (>1,5 kg/tuần)
• Bệnh đái tháo đường, ít vận động
• Dùng thuốc tránh thai hoặc thuốc chứa estrogen lâu năm
• Thường xuyên nhịn ăn sáng, bỏ bữa, ăn uống thất thường

Cơ thể “báo động”: Những dấu hiệu cảnh báo sỏi mật

1. Sỏi “im lặng” (70–80% trường hợp): Không có triệu chứng gì, chỉ tình cờ phát hiện khi đi siêu âm sức khỏe định kỳ. Tuy nhiên, sỏi im lặng vẫn có nguy cơ gây biến chứng sau này, nên cần được theo dõi định kỳ.
2. Cơn đau quặn mật điển hình:
   • Đau đột ngột, dữ dội ở vùng hạ sườn phải hoặc trên rốn
   • Đau lan lên vai phải hoặc sau lưng
   • Thường xuất hiện vài giờ sau bữa ăn nhiều dầu mỡ (ví dụ: tối ăn vịt quay, lẩu, đồ chiên xào…)
   • Kèm theo buồn nôn, nôn, không thể nằm yên
   • Cơn đau kéo dài vài giờ rồi tự giảm khi túi mật hết co bóp
3. Biến chứng nguy hiểm (cần nhập viện ngay):
   • Viêm túi mật cấp: đau liên tục, sốt cao, bụng căng cứng
   • Vàng da, vàng mắt do sỏi rơi xuống ống mật chủ
   • Viêm tụy cấp do sỏi – có thể đe dọa tính mạng

Làm sao để phát hiện sớm sỏi mật?

Siêu âm ổ bụng là phương pháp đơn giản, chính xác trên 95%, chi phí hợp lý và là cách tốt nhất để phát hiện sỏi mật hiện nay. Nếu nghi ngờ có biến chứng, bác sĩ sẽ chỉ định thêm xét nghiệm máu, chụp CT hoặc MRCP.

Điều trị sỏi mật: Khi nào cần can thiệp?

1. Sỏi không có triệu chứng: Chỉ cần theo dõi định kỳ bằng siêu âm 6–12 tháng/lần, chưa cần can thiệp.
2. Có triệu chứng hoặc biến chứng: Phẫu thuật cắt túi mật (nội soi) là phương pháp điều trị triệt để và an toàn nhất hiện nay.
   • Ưu điểm: Vết mổ nhỏ, ít đau, thường có thể ra viện trong vòng 1-3 ngày nếu không có biến chứng, thẩm mỹ cao.
   • Sau khi cắt túi mật, hầu hết mọi người vẫn sống hoàn toàn bình thường. Tuy nhiên, một số người có thể gặp các triệu chứng như tiêu chảy hoặc khó tiêu khi ăn nhiều chất béo trong giai đoạn đầu, do dịch mật không còn được dự trữ và điều tiết tập trung. Các triệu chứng này thường cải thiện theo thời gian.
3. Điều trị không phẫu thuật (rất hiếm áp dụng ở Việt Nam):
   • Uống thuốc tan sỏi (ursodeoxycholic acid): chỉ hiệu quả với sỏi cholesterol nhỏ, phải uống 1–2 năm, tỷ lệ tái phát cao.
   • Tán sỏi qua da hoặc sóng xung kích: ít cơ sở thực hiện, dễ tái phát.

Phòng ngừa sỏi mật: Bí quyết nằm ở lối sống!

Bạn hoàn toàn có thể giảm đáng kể nguy cơ bị sỏi mật bằng thay đổi lối sống đơn giản:

• Duy trì cân nặng hợp lý, tránh béo bụng
• Ăn sáng đều đặn mỗi ngày, không nhịn ăn quá lâu
• Hạn chế đồ chiên rán, mỡ động vật, da động vật, nội tạng
• Tăng cường rau xanh, trái cây, chất xơ, uống đủ 2–2,5 lít nước/ngày. Uống đủ nước giúp làm loãng dịch mật, giảm nguy cơ tạo sỏi mới
• Tập thể dục ít nhất 30 phút/ngày, 5 ngày/tuần
• Khám sức khỏe định kỳ và siêu âm bụng 1–2 năm/lần (đặc biệt phụ nữ trên 40 tuổi và người có nguy cơ cao)

Lời nhắn nhủ

Sỏi mật không phải là “bản án” và hoàn toàn có thể phòng tránh được bằng lối sống khoa học. Hãy lắng nghe cơ thể mình! Nếu xuất hiện cơn đau bất thường ở vùng bụng trên bên phải sau bữa ăn nhiều mỡ, đừng chủ quan, hãy đi khám ngay để được phát hiện và xử lý kịp thời.

Chúc bạn và gia đình luôn mạnh khỏe!